mei 2, 2025 17
“Schrijf nooit iets toe aan kwaadwilligheid dat voldoende
verklaard kan worden door domheid.” – Hanlon’s scheermes
Wat is verantwoordelijk
voor de ziekte van de moderne samenleving? Zijn het de kwaadaardige machinaties
van machtswellustelingen? Is het te wijten aan een samenzwering van de
heersende klasse? In deze video onderzoeken we, op basis van het essay The Basic Law’s of Human Stupidity van
de Italiaanse historicus Carlo Cipolla, in hoeverre de wijdverbreide domheid
van de mens verantwoordelijk is voor wat er mis is met de samenleving, schrijft Academyofideas.
“De
dommen zijn overal om ons heen: ze zijn overal, in elke klasse, klaar om schade
toe te brengen aan anderen en natuurlijk aan zichzelf. De dommen vormen de
gevaarlijkste categorie mensen. Wee degenen die hen onderschatten.” – Carlo
Cipolla, The Basic Laws of Human Stupidity
Cipolla geloofde dat de
meesten van ons zich niet bewust zijn van de enorme vernietiging die door
menselijke domheid wordt veroorzaakt. We herkennen gemakkelijk de gevolgen van
kwaad, corruptie en hebzucht, maar we hebben de neiging om de schade die door
menselijke domheid wordt veroorzaakt over het hoofd te zien. Cipolla schreef
zijn essay om deze blinde vlek te helpen corrigeren, of zoals hij zelf schreef:
“De
volgende pagina’s zijn in feite het resultaat van een constructieve poging om
een van de krachtigste, duistere krachten die de groei van het menselijk
welzijn en geluk belemmeren, op te sporen, te leren kennen en zo mogelijk te
neutraliseren.” – Carlo Cipolla, The Basic Laws of Human Stupidity
In zijn essay somt
Cipolla vijf basiswetten van menselijke domheid op, waarvan de eerste luidt:
“Iedereen onderschat altijd en onvermijdelijk het aantal domme individuen dat
er rondloopt.” De filosoof Voltaire sloot zich aan bij deze wet toen hij
schreef: “Gezond verstand is niet zo gezond.” Einstein zou in een gesprek met
de Duitse psychiater Frederick S. Perls hebben gezegd: “Twee dingen zijn
oneindig: het universum en de menselijke domheid; en over het universum ben ik
nog niet helemaal zeker.”
We hebben niet alleen
de neiging om het aantal domme mensen in de samenleving te onderschatten, maar
ook het aantal domme mensen in onze sociale omgeving. We willen graag geloven
dat onze familieleden en de mensen met wie we omgaan slimmer zijn dan
gemiddeld, en pas als ze iets ongelooflijk doms doen, dringt het tot ons door
dat deze persoon misschien wel tot de categorie van de dommen behoort, of zoals
Cipolla schrijft:
“Hoe
hoog je schatting van de menselijke domheid ook is, je wordt steeds weer
verrast door het feit dat: a) mensen die je ooit als rationeel en intelligent
beschouwde, schaamteloos dom blijken te zijn. b) je dag in dag uit, met een
niet aflatende eentonigheid, in je activiteiten wordt lastiggevallen door domme
individuen die plotseling en onverwacht opduiken op de meest ongelegen plaatsen
en op de meest onwaarschijnlijke momenten.” – Carlo Cipolla, The Basic Laws of
Human Stupidity
De tweede basiswet van
de menselijke domheid luidt: “De kans
dat een bepaald persoon dom is, staat los van alle andere kenmerken van die
persoon.” Domme mensen komen voor in alle klassen, etnische groepen,
geslachten en rassen. Ze komen even vaak voor onder rijken als onder armen, ze
zijn te vinden in de politiek en het bedrijfsleven, in de academische wereld en
in de wetenschap – met andere woorden, er is geen plek om te ontsnappen aan de
gevolgen van domheid, of zoals Cipolla schrijft:
“Of
men de tweede basiswet nu leuk vindt of niet, de implicaties ervan zijn
beangstigend: de wet impliceert dat of je je nu in vooraanstaande kringen
begeeft of je toevlucht zoekt bij de koppensnellers van Polynesië, of je jezelf
opsluit in een klooster of besluit de rest van je leven door te brengen in het
gezelschap van mooie en wellustige vrouwen, je altijd te maken krijgt met
hetzelfde percentage domme mensen – een percentage dat (in overeenstemming met
de eerste wet) altijd je verwachtingen zal overtreffen.” – Carlo Cipolla, The
Basic Laws of Human Stupidity
Hoewel er meer domme
mensen zijn dan de meesten van ons zich kunnen voorstellen en hoewel ze in alle
lagen van de bevolking voorkomen, vragen sommigen zich misschien af hoe Cipolla
menselijke domheid definieert. Dit wordt uitgelegd in zijn derde wet. Om deze
wet te begrijpen, moeten we echter eerst een basismanier van categoriseren van
mensen onderzoeken. Ten eerste is er de categorie van de hulpelozen. De
hulpeloze is iemand wiens handelingen een verlies voor hemzelf opleveren, maar
een winst voor iemand anders. Ten tweede is er de categorie van de bandiet. De
bandiet is iemand wiens handelingen winst opleveren voor zichzelf, maar verlies
voor een ander. De derde categorie is die van de intelligenten. Een intelligent
persoon gedraagt zich op een manier die zowel winst oplevert voor zichzelf als
voor anderen. En ten slotte is er de categorie van de dommen, zoals de derde
basiswet van de menselijke domheid stelt:
“Een
dom persoon is iemand die een ander of een groep mensen schade berokkent zonder
daar zelf voordeel uit te halen en mogelijk zelfs schade lijdt.” – Carlo
Cipolla, The Basic Laws of Human Stupidity
Vaak schommelt ons
gedrag tussen deze verschillende categorieën. Soms handelen we hulpeloos, soms
als een bandiet, terwijl onze handelingen op andere momenten juist worden
gekenmerkt door intelligentie. Maar domme mensen zijn anders. Domme mensen
brengen consequent schade toe aan anderen, zonder daar zelf voordeel uit te
halen. Cipolla onderscheidt zelfs een categorie van superdomme mensen, die hun
domheid naar een hoger niveau tillen. In tegenstelling tot de doorsnee domme
persoon, die anderen schade berokkent zonder daar zelf voordeel of nadeel bij
te hebben, brengen superdomme mensen zichzelf en anderen consequent schade toe
door hun gedrag.
De dommen en de
superdommen vormen een bedreiging voor de samenleving. Zij zijn verantwoordelijk
voor veel van onze maatschappelijke problemen en in sommige gevallen kan de
ravage die zij aanrichten leiden tot de ondergang van een beschaving. De meeste
mensen zien dit niet in en daarom luidt de vierde basiswet van de menselijke
domheid:
“Niet-domme
mensen onderschatten altijd de schadelijke kracht van domme individuen.
Niet-domme mensen vergeten met name voortdurend dat het omgaan met en/of zich
inlaten met domme mensen altijd en onder alle omstandigheden een kostbare fout
blijkt te zijn.” – Carlo Cipolla, The Basic Laws of Human Stupidity
Cipolla beweert dat de
schade die een dom persoon veroorzaakt, wordt bepaald door twee factoren. De
eerste factor is hun aangeboren domheid. Volgens Cipolla zijn sommige mensen
genetisch geprogrammeerd om zich op zeer domme manieren te gedragen en hoe dommer
iemand van nature is, hoe groter de schade die hij zal aanrichten. De tweede
factor die bepalend is voor de schade die een dom persoon veroorzaakt, is de
hoeveelheid macht en sociale invloed die hij bezit. Een dom persoon die een
hoge positie bekleedt bij de overheid, het leger of een groot bedrijf, kan veel
meer schade aanrichten dan een dom persoon die werkloos is. Maar hoe komen
domme mensen aan zulke machtsposities? Zou hun domheid hen niet moeten beletten
om de hoogste sociale status te bereiken? Cipolla legt het uit:
“De
vraag die redelijke mensen vaak stellen, is hoe en waarom domme mensen
machtsposities kunnen bereiken. Klasse en kaste waren de sociale structuren die
ervoor zorgden dat er in de meeste pre-industriële samenlevingen een gestage
aanvoer van domme mensen naar machtsposities was. Religie was een andere factor
die hieraan bijdroeg. … Maar in plaats van klasse en kaste hebben we nu
politieke partijen en bureaucratie, en in plaats van religie hebben we
democratie. Binnen een democratisch systeem zijn algemene verkiezingen het
meest effectieve instrument om ervoor te zorgen dat [de dommen] aan de macht
blijven.” – Carlo Cipolla, The Basic Laws of Human Stupidity
Verkiezingen stellen
het grote aantal domme mensen in de bevolking in staat te bepalen welke politici
een ambt bekleden, en heel vaak kiezen ze iemand die net zo dom is als zijzelf.
En als een dom persoon eenmaal een ambt bekleedt, helpt hij of zij het aandeel
domme mensen in de bureaucratie en het rechtssysteem op peil te houden door hen
op machtsposities te benoemen. Zo zorgt de democratie ervoor dat er een
voortdurende aanvoer van domme mensen de wandelgangen van de regering bevolkt.
Een andere reden waarom
domme mensen zo’n bedreiging vormen voor de samenleving is dat de meesten van
ons hun domheid niet herkennen en zich niet verdedigen tegen hun daden. Volgens
Cipolla zijn domme mensen veel gevaarlijker dan bandieten, omdat bandieten
tenminste een reden hebben voor hun gedrag. De bandiet wil iets voor zichzelf
verkrijgen, maar hij is gewoon niet intelligent of moreel genoeg om dat te doen
op een manier die ook voor iemand anders een voordeel oplevert. Maar de acties
van de bandiet zijn, ook al zijn ze immoreel, nog steeds rationeel en dus
enigszins voorspelbaar. Dat geldt niet voor domme mensen, of zoals Cipolla het
uitlegt:
“Een
dom wezen zal je zonder reden, zonder voordeel, zonder plan of schema en op de
meest onwaarschijnlijke momenten en plaatsen lastigvallen. Je hebt geen
rationele manier om te weten of, wanneer, hoe en waarom het domme wezen zal aanvallen.
Wanneer je wordt geconfronteerd met een dom persoon, ben je volledig
overgeleverd aan zijn genade. Omdat de handelingen van een dom persoon niet
voldoen aan de regels van de rationaliteit, volgt hieruit dat: a) men over het
algemeen door de aanval wordt verrast; b) zelfs wanneer men zich bewust wordt
van de aanval, men geen rationele verdediging kan organiseren, omdat de aanval
zelf elke rationele structuur ontbeert.” – Carlo Cipolla, The Basic Laws of
Human Stupidity
En dit leidt tot de
vijfde en laatste basiswet van menselijke domheid, die luidt: “Een dom persoon is het gevaarlijkste type
persoon.” (Carlo Cipolla, The Basic Laws of Human Stupidity)
Domme mensen verarmen
de samenleving, ruïneren levens, inclusief hun eigen leven, en als ze te
invloedrijk worden en posities met grote sociale macht bekleden, zoals
president of premier, is sociale ondergang het onvermijdelijke gevolg. Cipolla
geloofde dat de enige manier om te voorkomen dat domme mensen een samenleving
ruïneren, is dat meer mensen uit de klasse van de bandieten en de hulpelozen
overstappen naar de klasse van de intelligenten. Want terwijl domme mensen niet
in staat zijn om van categorie te veranderen, is het voor hulpelozen en
bandieten wel mogelijk om te leren zich op een intelligente manier te gedragen.
En als er genoeg intelligente mensen in de samenleving zijn, zullen hun
wederzijds voordelige acties opwegen tegen of neutraliseren wat de dommen aan
schade aanrichten.
Helaas bewegen de
sociale krachten in de moderne samenleving mensen in de tegenovergestelde
richting, weg van de klasse van de intelligenten naar de klassen van de
bandieten en de hulpelozen. Paternalistische regeringen bevorderen hulpeloos
gedrag door de gevolgen voor degenen die zich zo gedragen tot een minimum te
beperken. Aan de andere kant hebben we een sociaal waardensysteem dat het
verwerven van rijkdom en materiële goederen boven alles verheft, waardoor een
onverzadigbaar verlangen naar deze dingen ontstaat, waardoor veel mensen er
geen probleem mee hebben zich als bandieten te gedragen om zichzelf te
verrijken. Zonder voldoende intelligente mensen om de effecten van de bandieten
en de dommen te neutraliseren, wordt sociale ineenstorting een steeds
waarschijnlijker mogelijkheid, of zoals Cipolla schrijft:
“In
een land dat bergafwaarts gaat, is het aandeel domme mensen [relatief
constant], maar in de resterende bevolking valt onder de machthebbers een
alarmerende toename op van bandieten met een vleugje domheid en onder degenen
die geen macht hebben een even alarmerende toename van het aantal hulpeloze
individuen. Een dergelijke verandering in de samenstelling van de niet-domme
bevolking versterkt onvermijdelijk de destructieve kracht van de [domme]
fractie en maakt achteruitgang onvermijdelijk. En het land gaat naar de hel.” –
Carlo Cipolla, The Basic Laws of Human Stupidity
Video Link: https://youtu.be/gmEWjeFkQcI
_______________________________________________________________________
